Czy można cofnąć darowiznę? Czym jest rażąca niewdzięczność obdarowanego

Większość z nas zna klasyczną dziecięcą rymowankę głoszącą, iż „kto daje i odbiera, ten się w piekle poniewiera”. Kulturowo przyjęło się, że jeśli ktoś coś podarował, to nie powinien później domagać się zwrotu darowizny. W pewnym sensie znajduje to odzwierciedlenie również w prawie – darowizna co do zasady ma charakter trwały, a jej skutków nie można dowolnie odwracać tylko dlatego, że darczyńca zmienił zdanie.

Życie potrafi jednak pisać znacznie bardziej skomplikowane scenariusze niż dziecięce rymowanki. Nierzadko zdarza się, że osoba, która otrzymała mieszkanie, dom, działkę czy znaczną sumę pieniędzy, po pewnym czasie zaczyna traktować darczyńcę w sposób daleki od wdzięczności. Konflikty rodzinne, zerwanie kontaktów, obraźliwe zachowania, a czasem nawet przemoc czy popełnienie przestępstwa powodują, że pojawia się pytanie, czy darczyńca rzeczywiście pozostaje w takiej sytuacji bezradny.

Odpowiedź brzmi: nie zawsze. Kodeks cywilny przewiduje bowiem możliwość odwołania darowizny z powodu tzw. rażącej niewdzięczności obdarowanego. Jest to jednak instytucja wyjątkowa, stosowana wyłącznie w szczególnych przypadkach. Nie każda rodzinna kłótnia czy wzajemne pretensje będą wystarczające, aby odzyskać podarowany wcześniej majątek. Warto więc przyjrzeć się bliżej temu, czym właściwie jest rażąca niewdzięczność i kiedy może ona prowadzić do skutecznego odwołania darowizny.

Darowizna co do zasady jest trwała

Punktem wyjścia jest zasada trwałości umów. Jeżeli darczyńca zdecydował się nieodpłatnie przekazać określony składnik majątku drugiej osobie, to co do zasady nie może później żądać jego zwrotu tylko dlatego, że zmienił zdanie lub uznał swoją decyzję za niekorzystną.

Odwołanie darowizny stanowi wyjątek od tej reguły. Jak wskazuje się w doktrynie i orzecznictwie, jest to szczególna sankcja za naruszenie przez obdarowanego etycznego obowiązku wdzięczności wobec darczyńcy. Właśnie dlatego przesłanki odwołania darowizny interpretowane są przez sądy w sposób ścisły.

Nie wystarczy więc samo rozczarowanie zachowaniem obdarowanego. Konieczne jest wystąpienie kwalifikowanej postaci niewdzięczności określanej przez ustawodawcę jako „rażąca”.

Czym jest rażąca niewdzięczność?

Kodeks cywilny nie definiuje tego pojęcia. Jego znaczenie zostało jednak wypracowane przez sądy oraz przedstawicieli doktryny prawa.

Przyjmuje się, że rażąca niewdzięczność to zachowanie szczególnie naganne, świadome i skierowane przeciwko darczyńcy. Musi ono wykraczać poza zwykłe nieporozumienia, rodzinne konflikty czy emocjonalne reakcje występujące pomiędzy bliskimi osobami.

Jak podkreślił Sąd Najwyższy w postanowieniu z 29 stycznia 2026 r. (I CSK 259/25), samo naruszenie norm moralnych czy nawet prawa nie oznacza jeszcze rażącej niewdzięczności. Konieczne jest ustalenie szczególnie nagannego nastawienia psychicznego obdarowanego wobec darczyńcy. Innymi słowy, znaczenie mają nie tylko same czyny, ale również intencje, które za nimi stoją.

Rażąca niewdzięczność zachodzi przede wszystkim wtedy, gdy działanie obdarowanego jest świadome, umyślne i podejmowane w nieprzyjaznym zamiarze wobec darczyńcy.

Jakie zachowania mogą uzasadniać odwołanie darowizny?

Orzecznictwo wskazuje wiele przykładów zachowań, które mogą zostać uznane za przejaw rażącej niewdzięczności.

Do najczęściej wskazywanych należą:

• popełnienie przestępstwa przeciwko darczyńcy,
• stosowanie przemocy fizycznej lub psychicznej,
• ciężkie znieważanie darczyńcy,
• rozpowszechnianie informacji godzących w jego dobre imię,
• uporczywe uchylanie się od obowiązków rodzinnych,
• pozostawienie darczyńcy bez pomocy mimo oczywistej potrzeby jej udzielenia,
• świadome działania zmierzające do wyrządzenia darczyńcy krzywdy lub szkody.

Sąd Najwyższy wskazał również, że za przejaw rażącej niewdzięczności mogą zostać uznane przestępstwa popełnione przeciwko osobom bliskim darczyńcy, jednak tylko wtedy, gdy zachowanie obdarowanego było jednocześnie ukierunkowane na pokrzywdzenie samego darczyńcy.

Nie każda kłótnia pozwala odwołać darowiznę

To właśnie ten element najczęściej prowadzi do sporów sądowych.

W praktyce wiele osób uważa, że brak kontaktu z dzieckiem, zięciem, synową czy innym członkiem rodziny automatycznie daje podstawę do cofnięcia darowizny. Tymczasem sądy konsekwentnie podkreślają, że nie każda przykra sytuacja spełnia kryterium rażącej niewdzięczności.

W postanowieniu z 11 grudnia 2025 r. (I CSK 2066/25) Sąd Najwyższy wyraźnie zaznaczył, że nie mogą być uznane za rażącą niewdzięczność przykrości, krzywdy czy zachowania mieszczące się w granicach zwykłych konfliktów życia codziennego. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy konflikt był obustronny, wynikał z emocji lub został sprowokowany przez samego darczyńcę.

Podobnie jednorazowe wybuchy złości, impulsywne wypowiedzi czy rodzinne nieporozumienia co do zasady nie będą wystarczające do skutecznego odwołania darowizny.

Znaczenie mają również intencje obdarowanego

Jednym z najważniejszych elementów oceny jest ustalenie, dlaczego obdarowany zachował się w określony sposób.

Sąd Najwyższy zwraca uwagę, że nawet obiektywnie naganne zachowanie nie zawsze będzie oznaczało rażącą niewdzięczność. Konieczne jest bowiem wykazanie, że działanie zostało podjęte świadomie i z nieprzyjaznym nastawieniem wobec darczyńcy.

Dlatego każda sprawa wymaga indywidualnej oceny wszystkich okoliczności, w tym wcześniejszych relacji stron, przyczyn konfliktu oraz motywów postępowania obdarowanego.

Jak odwołać darowiznę?

Samo wystąpienie rażącej niewdzięczności nie powoduje jeszcze automatycznego cofnięcia darowizny.

Zgodnie z art. 900 Kodeksu cywilnego odwołanie darowizny następuje poprzez złożenie obdarowanemu pisemnego oświadczenia. Jest to jednostronna czynność prawna darczyńcy.

Warto pamiętać, że odwołanie darowizny nie powoduje automatycznego powrotu własności rzeczy do darczyńcy. Powstaje natomiast obowiązek zwrotu przedmiotu darowizny. Jeżeli obdarowany odmawia jego wykonania, konieczne może okazać się skierowanie sprawy do sądu.

Źródła

• Art. 898–900 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z 29 stycznia 2026 r., I CSK 259/25.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2025 r., I CSK 2066/25.
• A. Sylwestrzak [w:] Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, red. M. Balwicka-Szczyrba, Gdańsk 2026, art. 898.
• G. Karaszewski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, red. P. Nazaruk, Gdańsk 2024, art. 898.

Stan prawny: czerwiec 2026 r.
Fot. unsplash.com