W jednym z naszych ostatnich postów wspominaliśmy, że w poprzedni piątek zakończyły się egzaminy zawodowe radcowskie i adwokackie. Jedno z zagadnień, które pojawiło się na egzaminie radcowskim w tym roku, dotyczyło niezwykle istotnej – i wciąż budzącej wątpliwości – kwestii: czy partner tej samej płci jest osobą najbliższą w rozumieniu prawa karnego i czy przysługuje mu prawo do odmowy zeznań.
To nie jest wyłącznie akademicki problem. W kazusie egzaminacyjnym jego konsekwencje były bardzo poważne – chodziło o sytuację, w której świadek będący partnerem oskarżonego nie został pouczony o przysługującym mu prawie do odmowy składania zeznań, a jego zeznania stały się podstawą skazania.
Kim jest „osoba najbliższa” w świetle prawa?
Punktem wyjścia jest art. 115 § 11 Kodeksu karnego, który zawiera definicję „osoby najbliższej”. Obejmuje ona nie tylko małżonka czy członków rodziny, ale również:
„osobę pozostającą we wspólnym pożyciu”
To właśnie to pojęcie przez lata budziło największe kontrowersje.
Co oznacza „wspólne pożycie”?
Przełomowe znaczenie ma tutaj orzecznictwo Sądu Najwyższego. W szczególności:
- Uchwała Sądu Najwyższego z 25 lutego 2016 r., I KZP 20/15
- Uchwała Sądu Najwyższego z 28 listopada 2012 r., III CZP 65/12
W uchwale z 2016 r. Sąd Najwyższy jednoznacznie wskazał:
„Zawarty w art. 115 § 11 k.k. zwrot ‘osoba pozostająca we wspólnym pożyciu’ określa osobę, którą łączą więzi duchowe (emocjonalne), fizyczne oraz gospodarcze. Odmienność płci nie jest warunkiem uznania takiej relacji.”
To oznacza wprost:
- związek osób tej samej płci może być uznany za „wspólne pożycie”
- a więc partner tej samej płci może być osobą najbliższą
Podobnie w uchwale z 2012 r. wskazano, że:
„Osobą faktycznie pozostającą we wspólnym pożyciu (…) jest osoba połączona więzią uczuciową, fizyczną i gospodarczą – także osoba tej samej płci.”
Dlaczego to takie ważne w procesie karnym?
Bo z byciem „osobą najbliższą” wiąże się jedno z najważniejszych uprawnień procesowych – prawo do odmowy składania zeznań.
Wynika ono z art. 182 § 1 Kodeksu postępowania karnego:
- „Osoba najbliższa dla oskarżonego może odmówić zeznań.”
Co istotne:
- jest to prawo bezwzględne,
- decyzja należy wyłącznie do świadka,
- organ procesowy nie może jej oceniać ani kwestionować.
Obowiązek pouczenia – kluczowy element
Z tym prawem wiąże się obowiązek organów procesowych wynikający z art. 191 § 2 Kodeksu postępowania karnego:
- „Świadka należy uprzedzić o treści art. 182 (…)”
To nie jest formalność. To warunek rzetelnego procesu.
Co się stanie, jeśli świadka nie pouczono?
Właśnie to było sednem kazusu egzaminacyjnego.
Organy postępowania:
- przesłuchały świadka – partnera oskarżonego,
- nie poinformowały go o prawie odmowy zeznań,
- a jego zeznania posłużyły do skazania (m.in. za czyn z art. 263 § 2 k.k.).
Taka sytuacja stanowi:
- naruszenie przepisów postępowania karnego
- konkretnie: art. 191 § 2 k.p.k. w zw. z art. 182 § 1 k.p.k.
W praktyce oznacza to możliwość:
- podważenia wyroku w postępowaniu odwoławczym,
- a nawet jego uchylenia, jeśli zeznania miały istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia.
Co więcej, zgodnie z utrwalonym stanowiskiem:
jeśli świadek nie został pouczony, a następnie oświadczy, że korzysta z prawa odmowy zeznań, jego wcześniejsze zeznania nie mogą być wykorzystane procesowo.
„Wspólne pożycie” to coś więcej niż relacja emocjonalna
Sąd Najwyższy bardzo wyraźnie podkreślił, że nie wystarczy sama bliskość czy relacja emocjonalna, konieczna jest tzw. triada więzi:
- emocjonalna,
- fizyczna,
- gospodarcza.
Jak wskazano w uzasadnieniu uchwały:
„Wspólne pożycie to coś więcej niż szczególnie bliski stosunek osobisty – musi obejmować także elementy wspólnego życia i funkcjonowania.”
To rozróżnienie ma znaczenie, bo:
- osoba w „szczególnie bliskim stosunku” może zostać zwolniona z zeznań (art. 185 k.p.k.),
- ale tylko „osoba najbliższa” ma prawo odmowy zeznań z mocy ustawy.
Źródła:
– uchwała SN z 25.02.2016 r., I KZP 20/15
– uchwała SN z 28.11.2012 r., III CZP 65/12
– M. Kurowski [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. D. Świecki, 2026
Stan prawny: maj 2026 r.
Fot. unsplash.com
No responses yet