W powszechnej świadomości spór prawny kojarzy się najczęściej z salą sądową, wielomiesięcznym postępowaniem i ostatecznym wyrokiem, który rozstrzyga racje stron. Tymczasem rzeczywistość bywa znacznie bardziej różnorodna. Wiele konfliktów – zarówno tych dotyczących spraw majątkowych, rodzinnych, pracowniczych czy związanych z prowadzoną działalnością – może zakończyć się znacznie szybciej i mniej konfliktowo. Strony, dostrzegając korzyści płynące z porozumienia, często decydują się na wypracowanie wspólnego rozwiązania i zamknięcie sporu w drodze ugody. To narzędzie elastyczne, szeroko akceptowane przez system prawny i dające stronom większą kontrolę nad rezultatem konfliktu niż jakiekolwiek rozstrzygnięcie sądowe.
Istota ugody – czym jest i jaki ma charakter prawny?
Definicję ugody zawiera art. 917 kodeksu cywilnego, zgodnie z którym strony poprzez wzajemne ustępstwa dążą do usunięcia niepewności co do przysługujących im roszczeń, zapewnienia ich wykonania lub wyeliminowania sporu istniejącego bądź takiego, który dopiero może powstać. Ugoda jest więc umową – a skoro tak, stosuje się do niej ogólne zasady prawa zobowiązań. Jej zawarcie następuje na podstawie zgodnych oświadczeń woli stron, co oznacza, że jest czynnością konsensualną. Jednocześnie ma charakter wzajemny, choć nie musi być w pełni ekwiwalentny – ustępstwa stron nie muszą być w tym samym stopniu korzystne lub dotkliwe.
W praktyce ugoda nie tworzy nowego stosunku prawnego, lecz przekształca lub wygasza istniejący. Modyfikuje więc prawa i obowiązki stron, dopiero ich wykonanie prowadzi do wygaszenia pierwotnych zobowiązań. Sama ugoda – szczególnie ta pozasądowa – może rodzić odpowiedzialność odszkodowawczą w razie niewykonania lub nienależytego wykonania, co wynika z ogólnych zasad odpowiedzialności kontraktowej.
Zakres dopuszczalności ugody – gdzie można ją zawrzeć, a gdzie prawo tego zabrania?
Zakres spraw, które mogą stać się przedmiotem ugody, jest bardzo szeroki. Dotyczy to stosunków zobowiązaniowych, rzeczowych, rodzinnych, spadkowych, pracowniczych, a także roszczeń przedawnionych, o ile nie wygasły. Można w jej treści ująć zarówno prawa warunkowe, jak i te, które dopiero mają powstać.
Jednocześnie ustawodawca wprowadza jasne granice. Ugoda nie może dotyczyć stosunków publicznoprawnych, praw niemajątkowych czy też praw majątkowych niezbywalnych, takich jak użytkowanie. Nie jest dopuszczalne obejmowanie ugodą kwestii, które wymagają ingerencji państwa, jak ważność małżeństwa, jego rozwiązanie czy ustalenie zakresu władzy rodzicielskiej. W prawie pracy niedopuszczalne jest obejmowanie ugodą np. prawa do wynagrodzenia czy świadczeń emerytalnych. Wyłączenia wynikają również z właściwości niektórych stosunków prawnych, które uniemożliwiają stronom swobodne kształtowanie ich treści.
Forma ugody i jej skutki – kiedy potrzebny jest dokument, a kiedy wystarczy zgodne oświadczenie?
Kodeks cywilny nie narzuca szczególnej formy dla ugody, dlatego co do zasady może być ona zawarta w dowolny sposób. Wyjątkiem są sytuacje, w których dla czynności będącej podstawą ugody wymagana jest forma szczególna – wówczas ugoda również musi jej odpowiadać. Gdy umowa, którą strony chcą zmodyfikować, została zawarta na piśmie, również ugoda powinna zostać stwierdzona pismem.
Warto pamiętać, że ugoda zawierana w toku postępowania sądowego, przed mediatorem czy sądem polubownym podlega rygorom właściwym dla danego postępowania. Ugoda sądowa oraz ugoda zawarta w formie aktu notarialnego, w której dłużnik poddaje się egzekucji, mogą stać się tytułami egzekucyjnymi – po uzyskaniu klauzuli wykonalności dają podstawę do przymusowego wykonania.
Ugoda w postępowaniu sądowym – podwójna natura i kontrola sądu
Ugoda zawarta przed sądem ma charakter mieszany: jest zarówno umową w rozumieniu prawa cywilnego, jak i czynnością procesową, która zamyka spór sądowy i prowadzi do umorzenia postępowania. Zgodnie z art. 10 k.p.c., sąd w każdej sprawie, w której ugoda jest dopuszczalna, powinien dążyć do jej zawarcia. Jednak nawet wówczas, gdy strony osiągną porozumienie, sąd bada jego zgodność z prawem, zasadami współżycia społecznego oraz interesem osób szczególnie chronionych, takich jak pracownicy czy ubezpieczeni.
Zawarcie ugody sądowej oznacza zgodę stron na zakończenie sporu bez wyroku. Do momentu uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu postępowania strony mogą cofnąć zgodę, składając zażalenie. Po tej chwili kontrola ugody odbywa się już tylko w odrębnym procesie – ugoda nie korzysta bowiem z powagi rzeczy osądzonej, lecz z tzw. powagi rzeczy ugodzonej.
Przedawnienie roszczeń i wpływ ugody na bieg terminów
Ugoda nie kreuje nowego zobowiązania – stanowi jedynie przekształcenie dotychczasowego stosunku prawnego. Terminy przedawnienia wciąż więc wynikają z pierwotnego stosunku. Jej zawarcie przerywa jednak bieg przedawnienia, ponieważ oznacza uznanie roszczenia. Jeżeli natomiast przedmiotem ugody są roszczenia już przedawnione, strona zrzeka się w ten sposób zarzutu przedawnienia.
Uchylenie się od skutków prawnych ugody – kiedy jest możliwe?
Do ugody stosuje się przepisy ogólne dotyczące wad oświadczeń woli, w tym odnoszące się do błędu. Jednak art. 918 k.c. wprowadza tu pewne zaostrzenia. Uchylenie się od skutków ugody jest możliwe tylko wtedy, gdy błąd dotyczył stanu faktycznego uznanego przez obie strony za niewątpliwy w chwili zawierania ugody. Musi istnieć związek przyczynowy między błędem a powstaniem sporu – gdyby strony znały rzeczywisty stan rzeczy, konflikt by nie powstał.
Co istotne, nie można powoływać się na błąd dotyczący kwestii spornych lub niepewnych – ich istnienie jest częścią natury ugody. Ustawodawca ogranicza również możliwość kwestionowania ugody na podstawie późniejszego odnalezienia dowodów, które mogłyby wyeliminować błąd, chyba że ugoda została zawarta w złej wierze.
Strona nie może uchylić się od skutków jedynie części ugody – oświadczenie woli dotyczy całości porozumienia. Ugoda ma bowiem charakter jednego spójnego aktu, którego celem jest definitywne zakończenie sporu lub niepewności.
Stan prawny: grudzień 2025 r.
Fot. unsplash.com
No responses yet